'Stop de sloopreflex'

Nederland sloopt te gemakkelijk gebouwen die nog tientallen jaren mee kunnen. Daarmee verdwijnen niet alleen constructies, maar ook grote hoeveelheden materiaal, energie en CO₂ die al in die gebouwen zijn geïnvesteerd. Dat betoogde Ronald Schleurholts, architect en partner bij cepezed, op vrijdag 9 oktober in zijn intreerede als hoogleraar Heritage & Design aan de TU Delft.

een tweede blik

“Een gebouw hoeft geen monument te zijn om waarde te hebben”, zegt Schleurholts. “Ook een kantoor uit de jaren tachtig, een flat uit de jaren zeventig of een naoorlogse school verdient een tweede blik voordat we besluiten het te slopen.”

In 2024 verdwenen in Nederland volgens het CBS ruim 16.000 woningen en niet-woningen door sloop. "Ongeveer elk half uur, wel een gebouw", zoals Schleurholts aangeeft in zijn rede. Tegelijkertijd moet de bouwsector zijn CO₂-uitstoot sterk terugbrengen. Zo kwam een paar jaar geleden bij de bouw van een nieuwe woning nog zo’n 300 kilo CO₂ per vierkante meter vrij. In 2050 mag dat nog maar 50 kilo zijn om de klimaatdoelen van Parijs te halen. Dat betekent ruim 80 procent minder uitstoot. En dat is hard nodig: Nederland is sinds 1900 al meer dan twee graden warmer geworden, ongeveer twee keer zo snel als de rest van de wereld.

de vergeten rekening

Volgens Schleurholts wringt daar iets fundamenteels. “We zeggen dat we duurzaam willen bouwen. Maar soms is het eerste wat we doen: vernietigen wat er al staat.” Hij noemt het voormalige ministerie van Sociale Zaken in Den Haag als voorbeeld. Het complex telt ongeveer 60.000 vierkante meter, werd in 1990 geopend en door architect Herman Hertzberger juist ontworpen om aangepast te kunnen worden. Toch staat sloop gepland om plaats te maken voor hoge woontorens.

"Wie een nieuw gebouw neerzet, berekent nu wat de nieuwe materialen aan milieubelasting veroorzaken. Elke ton beton en elke ton staal telt dan mee. Het gebouw dat ervoor moest wijken echter, telt niet mee. De CO₂ die in de gesloopte constructie zat en de energie die nodig was om een gebouw af te breken, staan op niemands rekening. Zo kan een nieuwbouwproject uitstekend scoren op het gebied van 'duurzaamheid', terwijl het op het puin van zijn voorganger wordt gebouwd. Zo lijkt slopen inderdaad duurzamer en overzichtelijker dan hergebruik. Ik noem dat het sloopgemak", aldus Schleurholts.

zien waar de waarde zit

Schleurholts wil principes uit de monumentenzorg daarom veel breder gaan toepassen. Eerst onderzoeken wat er staat en pas daarna ingrijpen. Dan vervangen wat echt aan vervanging toe is, en nieuwe onderdelen zo ontwerpen dat ze later weer verwijderd kunnen worden.

Bij Wega.punt op de Binckhorst in Den Haag werd bijvoorbeeld de voormalige Politieacademie behouden, terwijl het getransformeerd werd tot een nieuwe parkeergarage. De bestaande betonconstructie werd zelf de parkeergarage. De toevoegingen kunnen later weer worden verwijderd. Schleurholts: “De parkeergarage is tijdelijk. De constructie niet.”

ervaring opdoen in de praktijk
Met zijn leerstoel wil Schleurholts met zijn studenten verder gaan onderzoeken wanneer hergebruik daadwerkelijk materiaal en CO₂ bespaart, welke eigenschappen gebouwen makkelijker aanpasbaar maken en hoe ontwerpers nu al rekening kunnen houden met veranderingen die later nodig zijn. 

Zo buigen zijn studenten zich nu over het voormalige hoofdkantoor van de NAM in Assen, een groot complex dat door de jaren heen steeds verder is uitgebreid. Nu de NAM is vertrokken, is de vraag wat er met al die ruimte moet gebeuren. De studenten onderzoeken welke delen kunnen blijven staan en welke materialen en onderdelen elders opnieuw gebruikt kunnen worden. 

"Misschien kan een stalen kolom die veertig jaar een kantoorvloer in Assen droeg, straks wel onderdeel worden van een school in Amsterdam", zegt Schleurholts daarover. Voor hem begint goed ontwerpen daarom ook niet met een leeg vel papier, maar juist met de gebouwen die er al staan. “Voordat we slopen, moeten we beter kijken.”

hoogleraar en partner

Ronald sprak zijn rede Heritage as Resource: Re-using the Past to Design the Future uit in bijzijn van collega's van de universiteit, onderzoekers, familie en al zijn collega's bij cepezed. Voor cepezed is de benoeming van Ronald een bijzondere mijlpaal. Zijn hoogleraarschap sluit nauw aan bij de manier waarop we als bureau al jaren werken: zorgvuldig kijken naar wat er staat, bestaande kwaliteiten benutten en gebouwen ontwerpen die kunnen veranderen. Dat Ronald deze benadering nu ook aan een nieuwe generatie architecten kan meegeven, vinden we ontzettend waardevol. We zijn dan ook trots op onze collega en partner, en kijken uit naar de uitwisseling tussen onderwijs, onderzoek en onze dagelijkse ontwerppraktijk.

terugkijken
De volledige intreerede is terug te kijken via het videoplatform van de TU Delft.